Antyczne Igrzyska

HISTORIA IGRZYSK

Poniżej przedstawiamy treści dotyczące konkursu wiedzy. Dotyczą one olimpijskich igrzysk antycznych i gry w golfa. Konkurs wygrywa uczeń, który uzyska więcej prawidłowych odpowiedzi w teście wyboru. W razie równej ilości decyduje dogrywka lub inny system podany wyboru podany przed rozpoczęciem pisania testu.

Podstawowe informacje o starożytnych igrzyskach olimpijskich na podstawie stron internetowych PKOL

Igrzyska starożytne

Najważniejsze igrzyska sportowe, w starożytnej Grecji połączone z obrzędem religijnym ku czci Zeusa, odbyły się w Olimpii, od której przyjęły swą nazwę. Olimpia leży w zachodniej części Peloponezu w krainie zwanej Elidą, u zbiegu rzeki Alfejos i wpadającego do niej Kladeosu.

W zespole świątynnym Olimpii oddawano cześć bogowi niebios i ziemi – Zeusowi oraz jego siostrze i żonie – Herze. Miejscem poświęconym bogowi bogów był Święty Gaj – Altis leżący u stóp wzgórza Kronosa (gr. Kronion). Niegdyś czczono tu władcę wszechświata – Kronosa. Pokonawszy go Zeus sam zapanował nad światem i objął również w swe posiadanie najważniejsze miejsce kultu. Altis miał kształt nieregularnego czworoboku o wymiarach 200×175 m. (pow. ok.3,5 ha). Wokół niego w IV w. p.n.e. powstał mur z pięcioma bramami. W utworzonym w ten sposób świętym kręgu znajdowały się świątynie Zeusa (V w. p.n.e.) i Hery (Herajon), ale również grobowiec (Pelopion) lokalnego, na poły legendarnego, władcy (uznawanego przez niektórych badaczy za wcześniejsze lokalne bóstwo) – Pelopsa uprawnionego do odbierania ofiar przed Zeusem!
W świątyni Zeusa znajdował się jeden z cudów starożytnego świata – posąg Zeusa (dłuta Fidiasza), wykonany około 432 r. p.n.e., przedstawiający ojca bogów i ludzi w pozycji siedzącej. Dzieło, wykonane z drewna, pokryte złotymi płytkami oraz elementami z kości słoniowej, miało 12 m wysokości. W V w. n.e. posąg wywieziony został do Konstantynopola, gdzie spłonął doszczętnie w pożarze miasta.
Wśród pozostałych obiektów Altis wspomnieć należy Filipeian z posągiem Aleksandra Wielkiego i jego rodziny, Metroon – świątynia Matki Bogów (IV w. p.n.e.), portyk Echo (IV w. p.n.e.), gdzie każdy wymówiony dźwięk był ponoć siedmiokrotnie powtarzany, Prytaneion (VI w. p.n.e.) gdzie na zakończenie igrzysk odbywała się uczta ku czci zwycięzców olimpijskich. Kompleks budowli uzupełniało 12 skarbców wzniesionych przez miasta greckie (VII – V w. p.n.e.). Na dziedzińcu Altis, przy jego południowo-zachodnim narożniku, rosła święta oliwka „pięknych wieńców” (Kallistefanos). Z jej gałązek ścinanych złotym nożem przez elejskiego chłopca mającego oboje żyjących rodziców, sporządzano wieniec wkładany na skronie olimpijskich zwycięzców. Jako pierwszy został w ten sposób nagrodzony Diakles z Mesenii, zwycięzca dromosu podczas igrzysk 7. Olimpiady (752 r. p.n.e.).
Część Prytaneionu stanowiła kaplica Hestii z wiecznie płonącym ogniem (akamatonpyr – nieznużony).
Za wschodnim murem Altis usytuowany był stadion o wymiarach 212×29 m z bieżnią długości 192,27 m (600 stóp olimpijskich). Po jego zachodniej stronie znajdował się gimnazjon i palestra, gdzie zawodnicy przygotowywali się do startów. Przy południowym murze Altis położony był Buleuterion, siedziba Rady Olimpijskiej, gdzie zawodnicy składali przyrzeczenie przed startem w zawodach. Za murem północnym stał szereg skarbców poszczególnych państw-miast greckich, gdzie gromadzone były drogocenne przedmioty składane bogom, a także… sprzęt sportowy. W skarbcu Sykiończyków przechowywane były dyski, którymi posługiwali się wszyscy startujący w pentathlonie.
Wśród budowli świeckich wyróżniał się kompleks łaźni założonych w V w. p.n.e. Pierwotnie była to jedynie budowla otaczająca studnię z zimną wodą, na przełomie V i IV w. wyposażona w urządzenia podgrzewające wodę i wanny do kąpieli na siedząco. Zniszczona w początkach II w p.n.e., odbudowana została ok. roku 100 p.n.e., tym razem jako łaźnia parowa z systemem centralnego ogrzewania za pomocą urządzeń zwanych hypokaustami. Obok łaźni znajdowała się pływalnia (V w. p.n.e.) z prostokątnym basenem o wymiarach 24×16 m, o głębokości 1,60 m. Woda doprowadzana była glinianym rurociągiem, zaś odprowadzana specjalnym urządzeniem kanalizacyjnym, co zapewniało jej stałą czystość.
W pobliżu łaźni, po jej południowej stronie, wzniesiony został w IV w. p.n.e. Leonidajon, czyli mówiąc współczesnym nam językiem, hotel sportowy. W nim podczas igrzysk zamieszkiwali najznamienitsi goście (tak, tak, już starożytni Grecy mieli swoich VIP-ów!) oraz wyróżnieni sportowcy.

Legendy

Początki olimpijskiej rywalizacji sportowców giną w pomroce dziejów. Pewne jest jedno – pierwszym odnotowanym zwycięzcą jest Koroibos z Elidy, który zwyciężył w biegu krótkim (dromos) na dystansie jednego stadionu, a działo się to w roku 776 p.n.e. Igrzyska te stały się podstawą miary czasu, jaką przyjął grecki historyk Timajos (ok. 345-250 r. p.n.e.). Określił je jako igrzyska I Olimpiady i liczył odtąd dzieje Grecji dzieląc je na czteroletnie odcinki (od igrzysk do igrzysk), czyli olimpiady. Wcześniej miarą chronologii historycznej był rok zdobycia Troi (według współczesnych przeliczeń 1184 r. p.n.e.)

Na pewno pierwsze znane nam z daty (776 r. p.n.e.) igrzyska nie były historycznie pierwszymi. Zasadę zawieszania wojen na czas trwania zawodów sportowych łączą historycy z imionami króla Elidy Ifitosa, króla Sparty Likurga i króla Pisy Klejstenesa, którzy wprowadzili ten zwyczaj w roku 884 p.n.e. a ilustracje na odnalezionym w Olimpii dysku cofają nas nawet do roku 1580 p.n.e.
W roku 776 p.n.e. igrzyska były już dobrze zorganizowanym przedsięwzięciem religijno-sportowym, trwającym początkowo jeden dzień. Z czasem, w skutek powiększania się ilości konkurencji, impreza rozciągnęła się do trzech dni (igrzyska 14 Olimpiady), by ostatecznie osiągnąć formę pięciodniową (od igrzysk 78 Olimpiady, 468 r. p.n.e.).
Początkowo w igrzyskach olimpijskich brały udział jedynie państwa Peloponezu z wyłączeniem Koryntu, który zabraniał udziału swym mieszkańcom! Dopiero w igrzyskach 12. Olimpiady wzięli udział zawodnicy spoza Peloponezu (Ateńczycy).
Nad prawidłowością przebiegu zawodów w Olimpii czuwali urzędnicy tzw hallandikowie.
Liczba hellanodików zmieniała się. Od igrzysk 108. Olimpiady aż do upadku igrzysk przyjęto liczbę dziesięciu. Trzech zajmowało się konkurencjami hippicznymi, trzech pentathlonem, trzech pozostałymi konkurencjami. Dziesiąty (atlotets) ozdabiał wieńcami skronie zwycięzców. Kadencja hellanodików trwała cztery lata i kończyła się miesiąc po zakończeniu igrzysk. Czuwali oni nad organizacyjnymi przygotowaniami igrzysk oraz nad prawidłowością ich przebiegu. Byli sędziami rozstrzygającymi wszelkie spory podczas rywalizacji i decydowali o przyznaniu zwycięstwa.
Najpełniejszy rozkwit osiągnęły igrzyska w okresie wojen perskich (500 – 449 r. p.n.e.). Olimpia była wówczas autentycznym centrum panhelleńskim, a rozgrywane regularnie co cztery lata igrzyska olimpijskie stały się świętem ogólnogreckim. W sto lat później, za sprawą wymienionego wcześniej Timajosa, stały się podstawą miary czasu.
Potęgą igrzysk olimpijskich zachwiała klęska Greków w bitwie pod Cheroneą (338 r. p.n.e.) i utrata niepodległości. Państwa greckie przeszły pod panowanie królów macedońskich, zaś w roku 146 p.n.e. stały się częścią imperium rzymskiego. Sport przybrał z czasem formę dochodowego rzemiosła o brutalnej często formie. Jednak igrzyska rozgrywano nadal jeszcze przez kilkaset lat, choć powolny ich upadek stał się nieunikniony.

Cios ostateczny igrzyskom olimpijskim wymierzył cesarz Teodozjusz I Wielki, który w roku 393 n.e. wydał zakaz organizowania igrzysk. Na ponad 1000 lat idea olimpijska poszła w zapomnienie.

Sportowe igrzyska w Olimpii (w jęz. greckim agony) były nierozerwalnie związane z druga częścią uroczystości – składaniem ofiar religijnych Zeusowi i innym bogom greckim. Organizowane były na zakończenie upływającej olimpiady, czyli czteroletniego okresu, jaki minął od poprzednich igrzysk. Obrzędy religijno-sportowe odbywały się w trzecią pełnię po przesileniu letnim, w miesiącu nazywanym w kalendarzu Elidy – Parthenios (odpowiada dzisiejszej drugiej połowie lipca i pierwszej połowie sierpnia).

Przygotowania do igrzysk

Już na kilka miesięcy przed rozpoczęciem rywalizacji z Altis wyruszali spondoforowie. Idąc do najdalszych zakątków Grecji (np. do Aten pokonać trzeba było odległość 275 km, do Sparty 121 km, do Elis jedynie 58 km) ogłaszali nadchodzący czas igrzysk. Po ich wezwaniu do przestrzegania pokoju bożego (ekecheiria) należało przerwać wszelkie walki zbrojne, rozpoczynał się okres zawieszenia broni (hieromenia) obowiązujący aż do zakończenia igrzysk. Kto w tym czasie użyje broni – okryje się hańbą. Zawodnicy i ich trenerzy wyruszali do Elis, aby tam spędzić ostatni miesiąc przed zawodami na ćwiczeniach w gimnazjonie, zaś widzowie udawali się prosto ku Olimpii.
Miesięczny pobyt w Elis zawodnicy poświęcali na intensywne treningi. Obserwujący ich hellanodikowie oceniali umiejętności trenujących a wyróżniających się kierowali do Pletrionu, części Gimnazjonu zwanej przedsionkiem Olimpii.
W czasie treningów zawodnicy przestrzegać musieli jednakowej dla wszystkich diety (anankophagia) składającej się z sera, owoców, oliwek, chleba i wody. Pierwszy od tej zasady odstąpił Dromeus ze Stymfalosu, zwycięzca diaulosu na igrzyskach 74. i 75. Olimpiady, który do swych posiłków dołączył mięso.

Przebieg igrzysk

Po upływie okresu przygotowań zawodnicy wraz z trenerami, prowadzeni przez hellanodików, wczesnym rankiem wyruszali na 58-kilometrowy marsz ku Olimpii. Po drodze, przy źródle Piera, składali pierwszą, oczyszczającą ofiarę i ruszali w dalszą drogę ku olimpijskiemu Gimnazjonowi.
Następnego dnia rozpoczynano igrzyska. Uroczystości religijno-sportowe trwały początkowo jeden dzień. Z czasem program sportowy rozrastał się, zaś igrzyska wydłużyły się do trzech i ostatecznie do pięciu dni (od igrzysk 78. Olimpiady, 468 r. p.n.e.).
Rozpoczynano od złożenia Zeusowi ofiary w postaci dzika. Następnie dorośli zawodnicy, oraz ojcowie i bracia w imieniu startujących chłopców, a także trenerzy i sędziowie składali uroczystą przysięgę przed ołtarzem Zeusa Horkios w Buleuterionie. Towarzyszyli im, stojący w dalszych szeregach woźnice i jeźdźcy, którzy składali swą przysięgę w dalszej kolejności. Jako ostatni przysięgę składali hellanodikowie.
Przebieg poszczególnych dni zmieniał się w toku dziejów. Podczas jednych z igrzysk pięciodniowych pierwszego dnia odbyła się rywalizacja trębaczy i heroldów, przysięga i losowanie, drugiego dnia przeprowadzono konkurencję chłopców (Pajdes). Dzień trzeci wypełniły zawody hippiczne i pentathlon (pięciobój). Czwartego dnia przerywano rywalizację sportową i poświęcano się uroczystościom religijnym. W ostatnim, piątym dniu, startowali biegacze (dromos, diaulos, dolichos), zapaśnicy bokserzy i zawodnicy pankrationu. Ostatnią konkurencją igrzysk był bieg z tarczą (pierwotnie w pełnej zbroi) – hoplites dromos. Igrzyska zakończyło nagradzanie zwycięzców i uroczysta uczta w Prytaneionie. Innym razem było jednak inaczej: 1. dzień – ofiary na ołtarzach, zaprzysiężenie sędziów i ślubowanie zawodników, 2. dzień – pentathlon, recytowanie wierszy, wyścigi rydwanów, 3. dzień – uroczystości religijne ku czci Zeusa, biegi, 4. dzień – hoplites dromos, zapasy, boks, pankration, 5.dzień – wręczanie nagród uroczystości ku czci Zeusa, uczta w Prytaneionie.
Jeszcze inaczej było podczas igrzysk opisanych przez Jana Parandowskiego w „Dysku olimpijskim”, nagrodzonym brązowym medalem na olimpijskim konkursie sztuki podczas Igrzysk XI Olimpiady ery nowożytnej (Berlin 1936r.). Wtedy również pięciodniowy program obejmował: ofiarę z krwi dzika, przysięgę zawodników, bieg, boks, zapasy chłopców (1. dzień); wyścigi wozów, bieg klaczy, wyścigi wierzchowców, pentathlon (2. dzień); święto pełni księżyca, składanie bogom ofiar przez grupy Greków przybyłych z różnych stron (3. dzień); biegi, zapasy, boks, pankration, hoplites dromos (4.dzień); uroczystości kończące igrzyska (5. dzień).
Prawo udziału w igrzyskach olimpijskich mieli jedynie chłopcy i mężczyźni. Musieli być Grekami wolnymi, urodzonymi z obojga rodziców Greków. wykluczeni byli ci, na których ciążyła klątwa, świętokradztwo lub zabójstwo. Z czasem do igrzysk dopuszczono nie-Greków. Spisy olimpijczyków zwycięzców notują imiona Gaiosa z Rzymu (zwycięzca dolichosu na igrzyskach 177. Olimpiady, 72 r. p.n.e.) oraz Varazdata z Armenii, który zwyciężył w rywalizacji bokserów na igrzyskach 291. Olimpiady w roku 385 p.n.e.
W żadnych uroczystościach olimpijskich nie miały prawa uczestniczyć kobiety, którym już za samo przekroczenie Alfejosu groziła kara śmierci przez strącenie ze skały Typajonu. Był w tej zasadzie jeden wyjątek. Z marmurowego ołtarza, usytuowanego naprzeciwko miejsc hellanodików, obserwowała zawody Chamyne, kapłanka Demeter. Ponieważ funkcja ta nie była dożywotnia , pewna ilość kobiet miała możliwość oglądania igrzysk.

Konkurencje igrzysk

Dromos – bieg prosty

Był najstarszą i początkowo jedyną konkurencją igrzysk olimpijskich. Pierwszym znanym z imienia zwycięzcą był Koroibos z Elidy (igrzyska 1. Olimpiady, 776 r. p.n.e.).
Do igrzysk 5. Olimpiady długość biegu nie była wyraźnie określona. Dopiero od igrzysk 6. Olimpiady przyjęty został dystans 600 stóp olimpijskich (192,27 m).
Zwycięzca dromosu zyskiwał miano eponyma – jego imieniem nazywano całą Olimpiadę.

Diaulos – bieg podwójny

Rozgrywany na dystansie dwóch stadionów. Wprowadzony od igrzysk 14. Olimpiady (724 r. p.n.e.). Pierwszym zwycięzcą był Hypenos z Pisy.
Start odbywał się z linii mety dromosu, zawodnicy przebiegali dystans stadionu (do startu dromosu) i po nawrocie i ponownym przyjęciu pozycji startowej, przebiegali ponownie ten sam odcinek bieżni w przeciwnym kierunku.

Dolichos – bieg długi

Rozgrywany na zmiennym dystansie, od siedmiu do dwudziestu czterech stadionów (1345,89 m do 4614,48 m). Wprowadzony od igrzysk 15. Olimpiady (720 r. p.n.e.). Pierwszym zwycięzcą był Akantos ze Sparty.

Hoplites dromos – bieg w uzbrojeniu

Rozgrywany prawdopodobnie na dystansie dwóch stadionów. Wprowadzony od igrzysk 65. Olimpiady (520 r. p.n.e.). Pierwszym zwycięzcą był Damaretos z Herai.
Początkowo zawodnicy biegali w pełnym uzbrojeniu hoplity (ciężkozbrojnego piechura starogreckiego). Stopniowo uzbrojenie biegaczy ograniczano, rezygnując kolejno z nagolenników, włóczni i hełmu. Ostatecznie bieg odbywano z tarczą. Tarcze miały znormalizowane rozmiary i przechowywane były w świątyni Zeusa w Altis.

Pentathlon – pięciobój

W jego skład wchodziły: halma (skok w dal), dromos (bieg prosty), akontisma (rzut oszczepem), dyskobolia (rzut dyskiem), pale (zapasy). Wprowadzony od igrzysk 18. Olimpiady (708 r. p.n.e.). Pierwszym zwycięzcą pentathlonu był Lampis ze Sparty.
Skok w dal: odbywał się z miejsca lub z rozbiegu. Zawodnicy odbijali się ze specjalnej odskoczni, którą stanowiła kamienna płyta – bater, lądowali zaś na zeskoku pokrytym piaskiem. Impet odbicia i uzyskaną odległość zwiększały trzymane w dłoniach haltery, kamienne lub żelazne ciężarki (ważące od 1,5 do ponad 4,5 kg).
Rzut oszczepem: sprzęt jakim posługiwano się do rzutów wykonany był z drewna jesionowego lub świerkowego zaś jego długość była jak określono „w granicach wzrostu człowieka”. W połowie długości przytwierdzona była skórzana pętla (ankyle). W nią rzucający wsuwał palec wskazujący i średni co wspomagać miało siłę rzutu. Trzymając oszczep nad ramieniem oszczepnik podbiegał kilkoma krokami i z rozmachem wyrzucał oszczep, uważając przy tym, aby nie przekroczyć wyznaczonej linii. Wykonywano trzy rzuty na odległość.
Rzut dyskiem: wszyscy zawodnicy używali jednakowych dysków przechowywanych w olimpijskim skarbcu Sykiończyków. Były one wykonane ze spiżu, żaden z nich nie dochował się do dzisiejszych czasów. Znalezione podczas wykopalisk inne dyski wykonane były z kamienia i ważyły od 1,35 do 4,7 kg. Rzucający dyskobol ustawiał się na specjalnym podwyższeniu (balbis) i miotał dyskiem bez obrotu, wykonując jedynie silny wymach. Każdemu przysługiwało wykonanie trzech rzutów, podobnie jak w rzucie oszczepem.
Zapasy: konkurencja pentathlonu rozgrywana najprawdopodobniej jako ostatnia, miała decydujące znaczenie. Zawodnicy walczyli w parach ustalonych drogą losowania, zawodnik przegrywający odpadał z dalszych walk. Obowiązywały reguły jak w samodzielnych zapasach.

Pygme – pięściarstwo

Wprowadzone zostało od igrzysk 23. Olimpiady (688 r. p.n.e.). Pierwszym zwycięzcą był Onomastos ze Smyrny, który określił reguły walk. Na ręce używać wolno było rzemiennych osłon chroniących stawy dłoni przed uszkodzeniem. Rzemienie miały długość około 3m (!), a założyć je trzeba było tak, by stawy mogły się zginać i zaciskać w pięści. Nie wolno było uderzać otwartą dłonią, a ciosy mogły dochodzić jedynie głowy i górnych części ciała.
Zawodnicy łączeni byli w pary drogą losowania, bez podziału na kategorie wagowe. Podział zawodników stosowano natomiast ze względu na wiek. Osobno walczyli chłopcy (efebos), osobno mężczyźni (andres). Zwyciężyć można było przez: poddanie się rywala (uniesienie do góry ręki z wyciągniętym palcem wskazującym), bądź też przez powalenie przeciwnika, którego jednak nie wolno było zabić.
Z czasem rzemienie zaczęto nabijać guzami skórzanymi a później metalowymi. W celu wzmocnienia ciosów zawodnicy trzymali w dłoniach metalowe lub kamienne kule (myrmekes – mrówki). Walki pięściarskie przekształciły się w krwawe widowisko.

Pankration

Był połączeniem zapasów i walk pięściarskich. Wprowadzony od igrzysk 33. Olimpiady (648 r. p.n.e.). Dozwolone było stosowanie wszystkich chwytów i uderzeń.
Zawody odbywały się na przestrzeni stadionu. Walczono w parach według losowania, bez podziału na kategorie wagowe, z zachowaniem podziału ze względu na wiek (walki chłopców wprowadzono od igrzysk 145. Olimpiady w 200 r. p.n.e.). Zwyciężano przez poddanie się przeciwnika (uniesienie palca wskazującego lub klepnięcie zwycięzcy w plecy). Przestrzegać trzeba było jedynego ograniczenia: nie wolno zabić przeciwnika.

Pale – zapasy

Zapasy rozgrywano jako część pentathlonu, a także jako konkurencję samodzielną (od igrzysk 18. Olimpiady, 708 r. p.n.e.). Pierwszym zwycięzcą był Eurybatos ze Sparty.
Walki odbywały się na stadionie, na powierzchni pokrytej piaskiem. Zwycięstwo uzyskiwał zawodnik, który trzykrotnie powalił przeciwnika na ziemię. Zawody rozgrywano systemem, określanym dziś jako pucharowy – przegrywający odpadał z dalszych walk.

Hippika – jeździectwo

Zawody odbywały się na specjalnym hippodromie wybudowanym obok stadionu.  Z historycznych przekazów wiadomo, że liczył on w obwodzie ok. 2400 stóp olimpijskich, czyli cztery stadiony (769 m) zaś jego szerokość nieco mniej niż 1,5 stadionu (250 m).
Rozgrywano wyścigi rydwanów czterokonnych (od igrzysk 25. Olimpiady 680 r. p.n.e.), a w czasach późniejszych program rozszerzono o wyścigi wierzchem, wyścigi rydwanów dwukonnych, czteroźrebięcych i dwuźrebięcych oraz mułów.
Na najdłuższym dystansie (12 okrążeń) startowały czterokonne rydwany. Przed rozpoczęciem ostatniego okrążenia rozlegał się głos trąbki.
Tytuł olimpionika (zwycięzcy olimpijskiego) w konkurencjach jeździeckich uzyskiwał właściciel konia i zaprzęgu. Woźniców dekorowano jedynie wełnianą przepaską na głowę.
Dzięki tej zasadzie, triumfatorkami igrzysk olimpijskich mogły zostać kobiety. Pierwszą z nich była Kyniksa ze Sparty, właścicielka rydwanu czterokonnego (igrzyska 97 Olimpiady 392r. p.n.e.).

Zawody heroldów i trębaczy

Odbywały się na terenie Altis. Uczestnicy stawali na marmurowym podium obok podziemnego przejścia na stadion. W rywalizacji heroldów i trębaczy o zwycięstwie decydowała siła głosu i moc trąbienia. Zwyciężali najgłośniej krzyczący i trąbiący. Najlepsi nagradzani byli tak jak inni triumfatorzy olimpijscy – wieńcem z gałązek oliwki.
Rywalizację heroldów i trębaczy wprowadzono od igrzysk 96. Olimpiady (396r. p.n.e.) Pierwszymi zwycięzcami byli Timaios z Elidy (trębacz) i Krates z Elidy (herold).

Niemal każde z greckich miast organizowało swoje zawody sportowe często o zasięgu lokalnym, odgrywające role eliminacji do igrzysk o zasięgu ogólnokrajowym. Wśród tych najważniejszych, tuż za olimpijskimi, stały igrzyska o mniejszym prestiżu: nemejskie, pytyjskie, istmijskie.
O tym, że wraz z olimpijskimi tworzyły nierozerwalną całość, świadczy fakt uzyskiwania tytułu Periodonika przez tego zawodnika, który podczas jednego czterolecia olimpijskiego (jednego periodu) zwyciężał w Olimpii, Nemei, Fokidzie i na Istmie Korynckim. Do naszych czasów zachowało się 60 imion takich triumfatorów.

Heraje – igrzyska kobiet.

Organizowane w Olimpii co cztery lata, w innych jednak latach niż igrzyska olimpijskie. W części sportowej obejmowały jedną konkurencję – bieg na dystansie 5/6 stadionu (160,22 m). Startowały dziewczęta podzielone na trzy kategorie wiekowe. Biegały z rozpuszczonymi włosami, w sięgających do kolan szatach odsłaniających aż do piersi prawe ramię. Nagrodą był wieniec oliwny i prawo wystawienia w Altis malowanego portretu. Są historycy uważający, że agon dziewcząt w Olimpii był starszy niż igrzyska mężczyzn!

Starożytne idee

Ekecheiria – pokój boży, sojusz zawarty pomiędzy królem Elidy – Ifitosem, Pisy – Klejstenesem i Sparty – Likurgiem. Treść porozumienia wyryto na spiżowym dysku, który złożony został w świątyni Hery w Olimpii. Porozumienie o pokoju bożym zobowiązywało wszystkich Greków do przerwania walk zbrojnych na czas przygotowań i trwania igrzysk. Ustanowiono jednocześnie czteroletni okres pomiędzy kolejnymi igrzyskami, nazywając go Olimpiadą oraz określano prawa i obowiązki zawodników. Zawarcie sojuszu o pokoju bożym datuje się na rok 884 p.n.e.

Kalokagathia (kalos kai agathos – piękny i dobry). Określenie oznaczające w starożytnej Grecji ideał rozwoju człowieka, harmonijnie łączącego urodę ciała i piękno ducha. W określeniu tym słowo kalós (piękny) określało przymioty ciała osiągnięte dzięki ćwiczeniom cielesnym i treningowi sportowemu, zaś agathóa (dobry) określało zalety duchowe – cnotę, szlachetność oraz osiągnięte siłą woli – umiarkowanie i powściągliwość.
Teoretyczne podstawy kalokagatii, formułujące się w toku dziejów starożytnej Grecji, stworzył Platon (427-347 r. p.n.e.)

Zasady rywalizacji – antyczne fair play

Etyka obowiązująca rywalizujących zawodników miała swoje surowe zasady i wypracowała system kar za różnego rodzaju przewinienia. Karane było m.in. nieusprawiedliwione spóźnienie w przybyciu do Elidy przed igrzyskami (trzeba było się tu stawić na miesiąc przed zawodami).
Surowo zwalczane były też próby przekupstwa.
W początkowym okresie dziejów igrzysk olimpijskich nie było formalnego zakazu startowania w nich Hellanodików, będących przecież sędziami w zawodach (być może nie spodziewano się, że którykolwiek z nich będzie miał taki zamiar). Jednak kiedy podczas igrzysk 102. Olimpiady (372 r. p.n.e.) jeden z nich, Troilos z Elidy, wystawił swój zaprzęg dwukonny i zwyciężył, stosowny przepis natychmiast wprowadzono.
Pieniądze z kar finansowych, jakie nakładano na przekraczających przepisy, przeznaczane były na budowę posągów Zeusa (Zanes). Według Pauzaniasza ustawiono ich 18.

Ciekawostki

Atleci szykujący się do igrzysk olimpijskich zobowiązani byli do przepracowania 10 miesięcy na treningach w gimnazjonach w swych rodzinnych miastach. Jedenasty miesiąc należało spędzić w Elis i trenować pod okiem hellanodików, którzy podejmowali decyzję o dopuszczeniu zawodników do startu. Po zakończeniu igrzysk zawodnikom przysługiwał miesiąc odpoczynku (w tym czas na powrót w rodzinne strony0.

* Grecja była ojczyzną wielu artystów tworzących dzieła o tematyce sportowej. Piękno ludzkiego ciała, często ukazanego podczas ćwiczeń sportowych, ukazywali twórcy tej miary co Fidiasz, Myron, Poliklet i Lizyp. Zwycięzców igrzysk sławił w swych pieśniach Bakchylides z Keos a w odach Anakreont. Największą sławę osiąga Pindar (518-446 r. p.n.e.), autor peanów na cześć zwycięzców igrzysk olimpijskich, pytyjskich, nemejskich i istmijskich. Do naszych czasów przetrwały cztery cykle jego dzieł, liczące 45 utworów. Pindar tworzył na zamówienie, uzyskując za swe poetyckie dzieła pokaźne sumy.

* Historycznego wyczynu dokonał na igrzyskach 212. Olimpiady (69 r. n.e.) Polites z Karii. Jednego dnia zwyciężył on w biegu prostym, podwójnym i długodystansowym.

* Kallistefanos – święta oliwka w Altis, z której ścinano gałązki na olimpijskie wieńce, było bardzo stare (drzewko oliwne może żyć ok. 2000 lat). W „Dysku olimpijskim”, którego akcja toczy się w 476 r. p.n.e., roku igrzysk 76. Olimpiady, autor Jan Parandowski opisuje je jako stare, pogięte i zgrzybiałe. Pokryte mchem roiło się od mrówek a z dziupli sypało się próchno. Z popękanego pnia wyrastały dwie gałęzie podobne do mięśni atletów. Z tych gałęzi wyrastały witki stanowiące surowiec na wieńce.

* Spartanie, wychowani w pogardzie dla jakiejkolwiek formy poddania się w walce, nigdy nie brali udziału w pięściarstwie i pankrationie. Walka w tych konkurencjach kończyła się bowiem przez poddanie się jednego z rywali.

* W początkowym okresie (do igrzysk 15. Olimpiady w 720 r. p.n.e.) zawodnicy występowali z opaskami na biodrach. Jednak na tych igrzyskach Orsippos z Megary w dromosie (lub według innych świadectw Akantos ze Sparty w dolichosie) zgubił swoją opaskę na trasie biegu i nagi zdobył wieniec olimpijski. Od tej pory nagie startowanie uznano za obowiązek zawodnika.

* Źródłem obszernej wiedzy o starożytnych igrzyskach olimpijskich są księgi Pauzaniasza zwanego Periegetą, podróżnika, geografa i pisarza greckiego z II wieku p.n.e. Napisał on między innymi „Przewodnik po Helladzie” („Periegesis”) w dziesięciu księgach. Księga V i VI poświęcone były Elidzie. Pojawił się tam opis Altis i jego budowli a także informacje o przebiegu igrzysk i o najsłynniejszych olimpionikach.